İçindekiler
AYT fiziğinde elektrik devreleri en fazla net kaybettiren konuların başında gelir. Sebebi formüllerin zor olması değil; devreyi doğru sadeleştirememek ve hangi adımdan başlayacağını bilmemek. Bu rehber her soru tipine başlangıç noktasını ve adımları gösteriyor.
Temel Formüller ve Kurallar
| Kural / Formül | Ne Zaman Kullanılır |
|---|---|
| V = IR (Ohm Yasası) | Her zaman — temel bağıntı |
| R_seri = R₁ + R₂ + … | Seri bağlı dirençlerin toplamı |
| 1/R_paralel = 1/R₁ + 1/R₂ + … | Paralel bağlı dirençler |
| P = VI = I²R = V²/R | Güç / enerji soruları |
| Q = CV, E = ½CV² | Kondansatör yük ve enerjisi |
| ε = I(R + r) — iç direnç | Gerçek pil soruları |
Tip 1 — Seri ve Paralel Direnç
Birkaç direnç seri veya paralel bağlı; toplam direnç, akım ya da gerilim soruluyor.
Çözüm adımları:
- Devreyi grupla: seri gruplar → bir direnç, paralel gruplar → eşdeğer direnç
- Toplam (eşdeğer) direnci hesapla
- Toplam akımı bul: I = V / R_eşdeğer
- Her elemanın gerilim düşümünü hesapla: V = IR
Tip 2 — Karma Devre Sadeleştirme
İç içe seri-paralel gruplar var; toplam direnç, belirli bir elemandaki akım ya da gerilim soruluyor.
Çözüm stratejisi: En içten dışa doğru sadeleştir.
- En derin iç grubu bul (paralel ya da seri)
- O grubu eşdeğer bir dirençle değiştir
- Geriye kalan grubu tekrar sadeleştir
- Toplam akım elde edilince geriye doğru her eleman için I ve V hesapla
Tip 3 — İç Direnç ve Gerçek Pil
Pil iç direnci r olan gerçek kaynak; uç gerilimi, kısa devre akımı ya da güç soruluyor.
- Uç gerilimi: V_uç = ε − I·r
- Kısa devre akımı: I_kısa = ε / r (dış R = 0)
- Maksimum güç aktarımı: r = R_dış olduğunda
Tip 4 — Kondansatör Soruları
DC devrede kondansatör var; kararlı durumda yük, gerilim ya da enerji soruluyor.
Anahtar kural: Kararlı durumda kondansatörden akım geçmez. Kondansatörün bulunduğu kolu "kopuk" say; devreyi geri kalan dirençlerle çöz. Kondansatör iki ucu arasındaki gerilimi bul, ardından Q = CV ve E = ½CV² uygula.
- Seri kondansatörler: 1/C_eş = 1/C₁ + 1/C₂ (yük eşit)
- Paralel kondansatörler: C_eş = C₁ + C₂ (gerilim eşit)
Tip 5 — Kirchhoff Yasaları
Birden fazla pil içeren karmaşık devre; her koldan geçen akım soruluyor.
Kirchhoff 1 (Düğüm): Düğüme giren akımlar toplamı = çıkan akımlar toplamı.
Kirchhoff 2 (Çevre): Kapalı çevrede gerilim yükselmeleri = gerilim düşümleri.
- Her kola bir akım yönü ata (yanlış atarsan sonuç negatif çıkar, sıkıntı yok)
- Düğüm denklemlerini yaz
- Yeterince çevre denklemi yaz (bağımsız döngüler)
- Denklemi çöz
En Sık 5 Hata
- Paralel kolda toplam akımı tek kola yazmak — Akım kollara bölünür
- Kondansatörden akım geçirmeye çalışmak — DC kararlı durumda geçmez
- İç direnci unutmak — Uç gerilimi ≠ emk
- Sadeleştirme sırası hatalı — En içten başlamadan dışarıdan girme
- Birim hatası — kΩ ile Ω karıştırmak; mA ile A karıştırmak
AYT Elektrik Konusunda Destek Al
Karma devre sadeleştirme ve kondansatör sorularını soru tipi bazlı çalışarak birlikte geçelim. Online veya Ankara'da yüz yüze ders.
Sık Sorulan Sorular
AYT elektrik devrelerinde kaç soru çıkıyor?
Geçmiş yıl analizlerine göre AYT fiziğinde elektrik devreleri konusundan yıllık ortalama 2 soru çıkmaktadır. Kondansatör soruları dahil 2–3 olabilmektedir.
Seri ve paralel dirençleri nasıl ayırt ederim?
Seri bağlı dirençlerden aynı akım geçer, gerilimler toplanır. Paralel bağlı dirençlerde aynı gerilim düşer, akımlar toplanır. Düğüm noktası varsa paralel bağlantı söz konusudur.
Kondansatör sorularında nereden başlamalıyım?
Önce DC kararlı durumu analiz et: kararlı durumda kondansatörden akım geçmez. Kondansatör kolunu kopuk say, devreyi çöz, kondansatör gerilimini bul; ardından Q = CV ve E = ½CV² uygula.